Ocak 2001

İç oğlanlardan veziriazamlara -
İmparatorluğun devşirmeleri

Devşirmelerin kaderi neydi? Kimler, nasıl devşirilirdi? Devşirmeler, sarayda ve orduda nasıl yükselirlerdi? Bunların, Müslümanlığı ve Osmanlılığı ne düzeyde benimsedikleri nasıl anlaşılabilirdi?

Pençik oğlanı, devşirme oğlanı, acemi oğlan, potur oğlanı, kuloğlu, içoğlanı... Bunlar kimlerdi?
"Ordu-yı Hümayun" adı verilen büyük Osmanlı ordusunun asıl yapısını, her ne kadar Türk tımarlı sipahileri oluşturmakta ise, merkezdeki daimi ve paralı kapıkulu birliklerini, Türk unsurların yer almadığı, "kul" statüsündeki gayri Türk tutsak ve devşirmelerden oluşuyordu. Kapıkullarının kaynağı ise pençik ve devşirme oğlanları idi. Osmanlı Devleti, en güçlü dönemlerinde, ordusunun çekirdeği ve yönetsel örgütleriyle bu 'oğlanlar'ın üzerine inşa edilmişti; pençik ve devşirme kaynaklarının kuruması, Kapıkulu Ocakları'nın disiplinini yitirmesi sürecinden, modernleşme sürecine girilinceye değin geçen zamanda ise, Kapıkulu ordusu çökmüş; yönetimse çoğunca öngörü yoksunu, cahil kişilerin eline kalmıştır...

"Pençüyek"ten Pençik!
Pençik oğlanı, Farsça "beşte bir" anlamındaki "pençüyek"ten Türkçeleşmiş bir deyimdi. Savaş ve akınlarda tutsak alınan her beş kişiden biri, vergi olarak devlete veriliyor; bunlardan kızların güzel ve yetenekli olanları, sarayın harem hazinesine ayrılarak diğerleri köle pazarlarında satılıyordu.
Erkek tutsaklar da "şirhor: henüz bebe", "beşçe: 3-8 yaşında", "gulamçe: 8-12 yaşında", "gulam: büluğa ermiş", "sakallı: yaşı geçkin", "pir: ihtiyar" olarak gruplandırılıyordu.